بدون شک، چشم‌گیرترین میوه برجام را می‌توان در حوزه هواپیمایی کشور دید، جایی که به لطف این قرارداد بین‌المللی، بیش از ۲۰۰ هواپیمای درجه یک دنیا را در سبد خرید خود دید. آمارها نشان می‌دهد هم‌اکنون ۲۶۶ هواپیما در ناوگان هوایی مسافری کشور وجود دارد که از این تعداد ۱۱۰ فروند آن غیرفعال است؛ این اعداد و ارقام حکایت از آن دارد که تنها ۱۵۶ فروند هواپیمای فعال با میانگین عمر ۲۳ سال در ناوگان هوایی کشور فعالیت دارد. بنابر این آمار، سیاست نوسازی ناوگان هوایی کشور، سیاستی کاملا به‌جا و منطقی به نظر می‌رسد. با تمام این تفاسیر، اگرچه برخی سفارشات ایران‌ایر تحویل داده شده و هم‌اکنون در چرخه هوایی کشور به کار گرفته شده‌اند اما به نظر می‌رسد با سیاست‌های ضد ایرانی و ضد برجامی ترامپ، ادامه تحویل و عملیاتی شدن این هواپیماها در آینده با مشکلاتی روبه‌رو شود. سوالی که در این مطرح می‌شود این است که در مواجهه با چنین شرایطی، چه سیاست‌های مقابله‌ای را باید در دستور کار قرار داد؟ حمید نجف، کارشناس حوزه حمل‌ونقل پاسخ می‌دهد.

– خریدهای پسابرجامی

شرایط نگران‌کننده ناوگان هوایی در دوران تحریم باعث شد که از اولین روزهای امضای قرارداد برجام، وزارت راه و شهرسازی دولت یازدهم، خرید هواپیما از غول‌های بزرگ هواپیماسازی دنیا را در اولویت خود قرار دهد. اولین قرارداد در روزهای پایانی آذرماه ۱۳۹۵ میان ایران‌ایر و شرکت هواپیماسازی بوئینگ امضا شد. در راستای این قرارداد، ۵۰ فروند هواپیمای بوئینگ مدل ۷۳۷ و ۳۰ فروند مدل ۷۷۷ پهن‌پیکر در یک دوره ۱۰ سال به ایران‌ایر تحویل داده می‌شود. در همان مقطع، «فلچر باراک دال»، معاون مدیرعامل شرکت هواپیماسازی بوئینگ، ارزش این قرارداد را ۱۶ میلیارد و ۶۰۰ میلیون دلار اعلام کرد. بنا به گفته طرف‌های ایرانی و آمریکایی این قرارداد، به نظر می‌رسد تحویل اولین بوئینگ به ایران با کمی تاخیر همراه باشد.

دومین قرارداد نیز در کمتر از یک‌ماه و در دی‌ماه همان سال میان ایران‌ایر و کمپانی ایرباس به امضا رسید تا کمپانی ایرباس ۱۰۰ فرند هواپیما را در بازه زمانی ۱۰ ساله تحویل هما دهد. گفتنیست، پیش‌قرارداد با این شرکت شامل ۱۱۸ فروند هواپیما بود که بنا بر محدودیت‌های زیرساختی فرودگاه‌های کشور، سفارش برخی از پرنده‌ها منتفی شد. در آن پیش‌قرارداد‌ مقرر شد ‌‌۱۱۸ فروند انواع هواپیمای ایرباس‌ شامل ۴۵ فروند‌ ایرباس ۳۲۱ و ۳۲۰، ۴۵ فروند‌ ایرباس ۳۳۰، ۱۶ فروند‌ ایرباس ۳۵۰ و ۱۲ فروند‌ ایرباس ۳۸۰ پهن‌پیکر‌ برای ایران‌ایر خریداری شود که بعد‌ها این پیش‌قرارداد به ۱۰۰ فروند هواپیما کاهش یافت.

با افزایش تعداد هواپیماهای ای‌تی‌آر ایران‌ایر، فرودگاه‌های کوچک ایران که پیش از این به نظر می‌رسید نفس‌های آخر خود را می‌کشند بار دیگر به مسیر رونق برگشته و در جدیدترین اقدام یکی از فرودگاه‌های ایران پس از چند سال توقف فعالیت باردیگر به عرصه بازمی‌گردد. چند هفته قبل ایران‌ایر دو فروند هواپیمای ای‌تی‌آر جدید خود را تحویل گرفت تا به این ترتیب هواپیماهای کوچک ایران که پس از برجام وارد ناوگان شده‌اند به عدد هشت فروند برسند. این هواپیماهای ایتالیایی – فرانسوی که مسافرانی کمتر از ۱۰۰ نفر می‌گیرند و برای سفرهای کوتاه ساخته می‌شوند با این هدف به ناوگان هما اضافه می‌شوند که امکان برقراری پروازهای برنامه‌ای به فرودگاه‌های کوچک ایران به وجود آید. طبق قرارداد نهایی، ۲۰ فروند هواپیمای ای‌تی‌آر تا پایان سال ۲۰۱۸ به ایران‌ایر تحویل داده خواهد شد که تحویل تنها ۱۲ فروند دیگر از این هواپیماها نیز باقی مانده است.

– مانع‌تراشی ترامپ

با توجه به تمدید مجدد ۴ ماهه برجام تا بهار ۱۳۹۷ توسط ترامپ و تاکید سیاست‌مردان کشورمان بر غیرقابل مذاکره بودن معاهده برجام، به نظر می‌رسد بالاخره دیر یا زود، آمریکا پای خود را از برجام بیرون خواهد کشید. اگر این احتمال با لغو یا خلل در قراردادهای هواپیمایی همراه باشد، بدون شک تاثیر منفی بر هر ۳ قرارداد بوئینگ، ایرباس و ای‌تی‌آر خواهد داشت، زیرا بیش از ۴۰ درصد از قطعات هر ۳ هواپیماساز نیز توسط شرکت‌های قطعه‌ساز آمریکایی تامین می‌شود.

– پیشنهاد خرید هواپیمای دست دوم

 یک کارشناس صنعت هوایی معتقد است با توجه به شرایط خاصی که از نظر تحریم‌های بین‌المللی اقتصاد ایران را تهدید می‌کند، می‌توان در زمینه خرید هواپیماها اولویت‌ها را عوض کرد. حمید نجف تصریح کرد: با وجود گذشت ماه‌های نسبتا طولانی از آغاز فرآیند اجرایی برجام، سنگ‌اندازی‌های آمریکا در طول ماه‌های گذشته ادامه داشته و بسیاری از توافقات ایران از جمله قراردادهای خرید هواپیما با اما و اگر مواجه شده‌اند.

وی با بیان اینکه با وجود ورود تعدادی هواپیما هنوز اجرای کامل توافق‌های ایران با هواپیماسازان بین‌المللی در هاله‌ای از ابهام قرار دارد، تاکید کرد: تصمیمات جدید دولت ترامپ که تحریم‌ها را برای سه ماه دیگر تعلیق کرده، نشان می‌دهد که هنوز نمی‌توان برای یک برنامه طولانی‌مدت به توقف تحریم‌ها امیدوار بود. این در حالی است که ما تمام تخم‌مرغ‌هایمان را در سبد هواپیماهای نوساز گذاشته‌ایم و این موضوع می‌تواند برای ما مشکل‌ساز شود.

این کارشناس صنعت هواپیمایی ادامه داد: ما مجبور شدیم با توجه به عدم همکاری بانک‌های بزرگ بین‌المللی هواپیماهای وارد شده را به شکل نقدی خریداری کنیم و در این راستا مصوبه ۳۳۰ میلیون دلاری صندوق توسعه ملی را خرج کرده‌ایم که اگر قرارداد به طور کامل اجرا نشود، به معنای آن است که ما هواپیماهای وارد شده را بالاتر از نرخ قیمت جهانی خرید کرده‌ایم.

نجف با بیان اینکه برای عبور از بحران‌های احتمالی آینده باید نسبت به تنوع برنامه‌ریزی درباره حضور ایران در بازار جهانی اقدام کرد، توضیح داد: یکی از این برنامه‌ها می‌تواند خرید هواپیماهای دست دوم باشد. هواپیماهایی که با میانگین سنی کمتر از ۱۰ سال و حتی پایین‌تر امکان وارد شدن به ایران با قیمتی کم را دارند و خرید آنها نیز برای بسیاری از ایرلاین‌های ایرانی ممکن خواهد بود. در چنین فضایی دیگر بحث درباره فاینانس یا محدودیت‌های تجاری جهانی وجود ندارد و ایران می‌تواند ناوگان خود را نوسازی کند.

وی خاطرنشان کرد: باید توجه داشته باشیم که دولت ترامپ سیاست‌های خود را به شکل پیش‌بینی‌ناپذیر اجرایی کرده و هر لحظه امکان افزایش فشارها به هواپیماسازهای بین‌المللی وجود دارد. از این رو در کنار امیدواری به نهایی شدن قراردادهای خرید هواپیما با ایرباس و بوئینگ باید سیاست‌های جانبی مانند هواپیماهای دست دوم و وارد کردن آنها به ایران را نیز در نظر بگیریم.