نفت‌کش سانچی صبح روز ۱۷ دی در ۱۵۸ مایلی سواحل شرقی چین آتش گرفت تا پس از گذشت هشت روز، ۳۲ خدمه مظلوم ایرانی را با خود به اعماق اقیانوس ببرد و قلب میلیون‌ها ایرانی را به درد آورد. خبر تایید از دست رفتن جان ۳۲ همراه این کشتی که شامل ۲۶ خدمه، ۴ دانشجو و همسر یکی از خدمه‌های کشتی بودند، صبح امروز توسط محمد راستاد، مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی اعلام شد تا امید خانواده‌های آن‌ها از نجات جان عزیزانشان کاملا ناامید شود. اگر از تعلل در تشکیل و ارسال تیم امداد و نجات، تشکیل کمیته ویژه رسیدگی به حادثه و کشمکش‌های میان طرفین ایرانی و چینی، ورود ژاپنی‌ها به مساله و فرستادن دیرهنگام تکاوران ارتش به محل حادثه و از همه مهم‌تر، پوشش رسانه‌ای بسیار ضعیف رسانه ملی چشم‌پوشی کنیم (که خود این مساله نیازمند بررسی‌ها و آسیب‌شناسی‌های بسیار است)، با مطرح شدن این که چینی‌ها از همان ابتدا از دست رفتن جان این ۳۲ خدمه را حتمی می‌دانستند و این که آیا تمام توان خود را برای نجات جان دریانوردان ایرانی انجام داده بودند، پرسش‌های بسیاری در ذهن هر ایرانی به وجود می‌آید که برای پاسخ به آن جنبه‌های عملیاتی و دیپلماتیک بسیاری را می‌بایست مورد بررسی قرار داد. در این مطلب سعی کرده‌ایم علاوه بر تحریر روایتی از این فاجعه غمناک، نظر برخی دریانوردان کشورمان را در این زمینه جویا شویم.

– یکی از نادرترین اتفاقات دریایی

یکی از نادرترین اتفاقات دریایی شنبه، ۱۶ دی ماه، ساعت ۲۰ به وقت محلی در آب های ساحل شرق چین با برخورد یک نفتکش ایرانی به نام سانچی و کشتی فله بر چینی که حریق نفتکش و مفقود شدن ۳۲ پرسنل (۳۰ پرسنل ایرانی و ۲ پرسنل بنگلادشی) را در پی داشت، رقم خورد. سانچی حامل ۱۳۶ هزار تن معیانات گازی متعلق به شرکت ملی نفت ایران (معادل حدود یک میلیون بشکه به ارزش حدود ۶۰ میلیون دلار بر مبنای قیمت‌های کنونی نفت خام در بازار جهانی) و درحال حرکت به سمت کره جنوبی بود اما متاسفانه هرگز به مقصد نرسید.

– آغاز عملیات نجات دریانوردان

پس از وقوع این حادثه، کمیته ویژه اضطراری با حضور مدیران ارشد شرکت ملی نفتکش ایران در محل این شرکت در تهران تشکیل و اطلاع‌رسانی‌های لازم به سازمان‌های ذیربط دریانوردی و امداد و نجات بین‌المللی انجام شد. مقامات دفتر شرکت ملی نفتکش در چین با حضور در سازمان امداد و نجات شانگهای و شرکت‌های Salvage، هماهنگی‌های لازم را به منظور اعزام سریع کشتی‌های تجسس و نجات و عملیات امداد از طریق دریا و هوا انجام دادند. از سوی دیگر نماینده شرکت ملی نفتکش در چین همراه با سرکنسول ایران به ماجرا ورود کرده و هماهنگی‌های لازم را برای نجات ۳۲ پرسنل نفتکش انجام دادند.

در همان ساعات نخست گمان‌هایی مبنی بر اینکه پرسنل کشتی فرار کرده‌اند سر زبان‌ها افتاد که با نبود یکی از قایق‌های نجات پررنگ تر می‌شد. دو روز بعد از حادثه پیکر بی‌جان یکی از پرسنل پیدا و به بندر شانگهای منتقل شد. لباس نجاتی که تن پیکر بود حاکی از وقت کافی برای فرار پرسنل بوده و کورسوی امید برای زنده بودن سایر خدمه را زنده نگه داشت. به‌طوری که محسن بهرامی، سخنگوی شرکت ملی نفتکش اعلام کرد احتمال دارد پرسنل کشتی در موتورخانه محبوس شده باشند.

درحالی که در روزهای اول مسئولان بر همکاری چین در اطفای حریق تاکید می کردند، عدم همکاری چینی ها پنهان نماند و اختلاف نظر ایران و چین در اطفای حریق نمایان شد. ایران که احتمال محبوس شدن پرسنل در موتورخانه نفتکش را می‌داد بر تسریع عملیات اطفای حریق تاکید داشت اما چینی ها که به بهانه های مختلف اعم از تاریکی هوا، نامساعد بودن آب و هوا و حریق های کوچکی که روی عرشه نفتکش رخ می‌داد از انجام عملیات به صورت مداوم خودداری می‌کردند.

البته کارشکنی چینی‌ها به همین‌جا ختم نشد و با اینکه قرار بود تحقیق و مصاحبه با پرسنل کشتی فله‌بر چینی پس از رسیدن به ساحل آغاز شود، مسئولان ایرانی اعلام کردند از آن‌جایی که بحث بیمه و مقصر تصادف مطرح است ممکن است چینی‌ها اطلاعات خود و همچنین جعبه سیاه کشتی خود را در اختیار ایران قرار ندهند.

– اقدامات ایران برای تسریع عملیات

مقامات ایرانی که با کم توجهی چینی ها مواجه شدند، از آنجایی که اعزام نیروی دریایی به محل حادثه به ۲۲ روز زمان نیاز داشت، مذاکره با ژاپنی ها را برای مشارکت در اطفای حریق آغاز کردند. البته چینی ها عملیات را آغاز و بعد از چند ساعت متوقف کردند، روندی که در روزهای پس از این حادثه بارها و بارها تکرار شد.

از سوی دیگر در پی دستور رئیس جمهوری به سه وزارتخانه خارجه، نفت و راه به منظور رسیدگی به وضعیت کارکنان نفتکش ایرانی و خانواده آنان، کمیته ویژه‌ای متشکل از نمایندگان این سه وزارتخانه و شرکت ملی نفتکش تشکیل شد.مجلس‌نشینان نیز تقاضای خود را از مقامات دولت برای تاکید بر تسریع عملیات و درخواست کمک از کشورهای نزدیک به آتش‌سوزی مطرح کردند. همچنین علی ربیعی از سوی حسن روحانی به عنوان مسئول کمیته ویژه رسیدگی حادثه نفتکش سانچی برگزیده شد.

– همکاری ژاپنی‌ها و اعزام تکاوران ایرانی

درحالی که همچنان امیدواری برای یافتن پرسنل نفتکش وجود داشت، جریان باد نفتکش را به سمت مرزهای آبی ژاپن سوق می‌داد. در این راستا تیم عملیاتی ژاپن نیز به محل حادثه رفته و مشارکت خود را در عملیات آغاز کرد. از سوی دیگر ۱۲ تکاور ایرانی به چین اعزام شدند تا در عملیات اطفای حریق و یافتن پرسنل نفتکش مشارکت داشته باشند. در این میان سخنگوی ارتش جمهوری اسلامی ایران از درخواست همکاری از ارتش کشورهای چین و ژاپن برای نجات جان ملوانان نفتکش ایرانی سانحه دیده در دریای چین خبر داد.

– پیدا شدن جعبه سیاه

تیم چینی که صبح روز شنبه موفق شدند به مدت نیم ساعت به سانچی وارد شوند، دو پیکر دیگر و جعبه سیاه کشتی را پیدا کردند و طبق قوانین؛ آن را به پاناما – کشور سازنده جعبه سیاه – ارسال کردند تا پس از بررسی‌های لازم، اطلاعات کلی آن به ایران ارسال گردد. از سوی دیگر فرآیند اخذ دی‌ان‌اِی از خانواده‌های مفقودین با هدف تشخیص هویت پیکرهای پیدا شده آغاز شد.

– پایان تلخ تراژدی

با اینکه عملیات اطفای حریق سانچی با حضور تیم‌های ژاپنی و چینی در سه الی چهار روز آخر تسریع شده بود اما شدت آتش با جرقه‌ای روی سطح کشتی بیشتر می‌شد و به درجه‌ای رسید که با این‌که ۱۲ تکاور ایرانی برای تجسس مفقودین به منطقه اطفای حریق اعزام شده بودند، هرگز نتوانستند وارد آن شوند. آخرین اخبار و تصاویر حاکی از آن بود که آتش همه طول سانچی را در بر گرفته و باعث غرق شدن تدریجی آن شد.

نفتکش سانچی پس از ۹ روز سوختن در آتش در نهایت در دل دریا فرو رفت و رنگ سفید امیدواری زنده بودن ۲۹ پرسنل آن در سیاهی دود غلیظی که بدنه کشتی را در لحظات آخر در آغوش گرفته بود گم شد.

– آیا «سانچی» قابل نجات بود؟

یک کاپیتان باتجربه که نخواست نامش فاش شود در پاسخ به این پرسش به خبرنگار «دنیای خودرو» گفت: «اکنون زمان این نیست که از بی‌کفایتی و بی‌مسئولیتی چینی‌ها دفاع کنیم. در این حادثه، در همان ۲۴ ساعت نخست باید از ۳ جبهه به حریق حمله می‌شد، نه این که به صورت شیفتی، آن هم صرفا در روشایی روز، یک آتش‌خوار را برای اطفای حریق به کار می‌گرفتند. واقعیت این است که چینی‌ها صرفا می‌خواستند آتش را در کنترل خود داشته باشند و قصدی برای خاموش کردن آن نداشتند، زیرا با به‌کار گرفتن آب و فوم می‌شد این حریق را طی ۴۸ ساعت خاموش کرد.»

وی ادامه داد: «در روزهای ابتدایی نظریه‌هایی مبنی بر پناه گرفتن خدمه کشتی در بخشی از کشتی مطرح شد که بیشتر شبیه به یک رویا بود و به دلیل خدشه وارد نکردن به امید خانواده‌های خدمه مظلوم این کشتی از اظهار نظر در این مورد خودداری کردیم. تصاویر اولیه‌ای که پس از حدود یک هفته از کشتی سانچی در فضای مجازی منتشر شد (که به دلیل تاخیر یک هفته‌ای آن هم شبهات بسیاری وارد است)، نشان از سازه‌های فلزی خمیده و خرد شدن شیشه‌های بسیار محکم کشتی داشتند که نشان می‌داد مطمئنا دمای درون کشتی که پس از یک هفته به ۹۰ تا ۱۰۰ درجه سانتی‌گراد رسیده بود از همان ابتدا به این شکل نبوده و گرچه با احتمال بسیار کم، اما امکان نجات چند تن از خدمه کشتی مسیر بوده است. مطمئنا با بالا رفتن دمای کشتی (به بیش از ۱۰۰ درجه سانتی‌گراد) و ایجاد گازهای سمی دیگر امیدی به زنده ماندن خدمه کشتی نبود.»

وی تصریح کرد: «قطعا چینی‌ها به خوبی می‌دانستند که با وجود چنین آتشی، برای ورود به محوطه درونی کشتی به لباس نسوز و ماسک و اکسیژن نیاز داشتند اما آن‌ها را همراه با خود نبردند تا بهانه‌ای برای عدم نزدیک شدن به آتش داشته باشند. بدون تردید این کار عمدی بوده است. چینی‌ها حتی از گشت‌های هوایی و زیرآبی نیز امتناع کردند.»

این دریانورد در پایان با اشاره به کشتی فله‌بر هنگ‌کنگی که تصادف با آن موجب آتش گرفتن «سانچی» شده بود، تاکید می‌کند: «با وجود گذشت ۹ روز از این حادثه، هیچ خبری از کشتی فله‌بر هنگ‌کنگی نیست و معلوم نیست آن را چه‌طور با این سرعت از صحنه خارج کردند. در کل، به نظرم هر اقدامی که باید انجام می‌شد در همان ۲۴ تا ۴۸ ساعت نخست خلاصه می‌شد که متاسفانه با مدیریت اشتباه زمان توسط مالک کشتی و چینی‌ها، متاسفانه این امر میسر نشد.»

گزارش و گفت‌وگو: محمدامین ناطقیان